O PAZO DE MEIRÁS É DE DOMINIO PÚBLICO

 José Manuel Busto Lago

Catedrático de Dereito Civil da USC, membro da Comisión
de Expertos promovida 
polo Parlamento galego e co-redactor do informe elaborado por esta Comisión



(Breves consideracións xurídicas sobre a sentenza ditada polo Xulgado de Primeira Instancia número 1 da Coruña)


Con data 2 de setembro do 2020 fíxose pública a sentenza en virtude da
que, ademais de outros pronunciamentos correlativos (nulidade de determinados t
ítulos de adquisición) e accesorios (cancelación das inscricións contraditorias no Rexistro da
Propiedade de Betanzos), se declara que o Pazo de Meir
ás (integrado por quince fincas rexistrais estremeiras) é un ben de dominio público, propiedade do Estado. En
consecuencia, ordenase
ós codemandados, na súa condición de posuidores actuais do mesmo
(seis netos de F. Franco e C. Polo, e a sociedade patrimonial do s
étimo), a restitución da súa posesión o Estado. Remataba así, nesta primeira instancia, o procedemento xudicial
iniciado formalmente en xullo de 2019 coa interposici
ón da demanda por parte da Avogacía do Estado, actuando en nome e representación da Administración Xeral do Estado. Mais os
traballos preparatorios, hist
óricos e xurídicos, que permitiron articular a demanda tíñanse iniciado case que dous anos antes, en esencia pola
chamada
Comisión de Expertos nomeada pola Consellería de Cultura a instanciada Resolución do Parlamento de Galicia de setembro do 2017 e tamén a través do estudo feito, case que nas
mesmas datas, por impulso da Deputaci
ón Provincial de A Coruña. Lonxe de consideracións de
natureza pol
ítica, sociolóxica e ética, neste procedemento xudicial, como non podía ser doutro xeito nun Estado democrático e de Dereito, axuizouse unha cuestión xurídica (a propiedade dun
determinado inmoble) atendendo a argumentos exclusivamente xur
ídicos aplicados os feitos que foron acreditados a través da proba practicada na vista pública deste procedemento. 

En esencia, a acción reivindicatoria nome técnico propio da acción a través da que se pretende que un órgano xudicial declare a propiedade dun ben e a súa restitución o propietarioexercitada fundamentase na adquisición da condición de ben de dominio público en atención a súa posesión pública, pacífica, ininterrompida e en
concepto de dono por parte do Estado durante un per
íodo de tempo superior a trinta anos (este modo de
adquisici
ón da propiedade, recibe o nome de usucapión). No caso do Pazo, este tempo ten transcorrido
sobradamente entre os ano 1938/1941 e 1975. 

O Xulgado parte dunha premisa non
rexeitable: o Ordenamento xur
ídico español contempla a posibilidade de adquisición por usucapión ou prescrición adquisitivade bens para integrárense no dominio público, mediante a posesión continuada e vinculando o ben obxecto de posesión ao uso xeral ou á prestación dun servizo público, como é, neste caso, que o Pazo servise de residencia oficial do
Xefe do Estado durante un laso de tempo superior os trinta anos (laso de tempo m
ínimo esixido para que se consolide nos efectos
adquisitivos da usucapi
ón extraordinaria). A través da proba documental aportada xunto coa demanda, e da
proba de testemu
ñas e periciais practicadas na vista
celebrada nos primeiros d
ías do mes de xullo de 2020, a Sentenza
considera acreditado que concorren as circunstancias de feito nos que 
se funda o modo de adquisición da propiedade invocado polo Estado.

Nomeadamente,
considerase acreditado que o Pazo de Meir
ás foi obxecto dunha posesión pública, pacífica e
continuada coma residencia oficial do Xefe do Estado, integrado, de facto, entre
os bens da Administraci
ón xeral do Estado ao servizo da Xefatura do Estado,
cun tratamento semellante ao dispensado
á residencia do Xefe do Estado en
per
íodos non estivais (de «gestión tipo El Pardo. 1938 a 1975» fala a sentencia).Dende o ano 1938, no que o xefe do
Estado toma posesi
ón do Pazo e ata a data do falecemento de F.
Franco (1975), as Torres
ou Pazode Meirás foron utilizadas como
residencia oficial estival do xefe do Estado, e o seu mobiliario e ave
ños inventariáronse como pertencentes á Casa Civil de S.E. o xefe do Estado e xeneralísimo dos Exércitos (así resulta, v.gr., do inventario do Pazo de Meirás feito en novembro do 1942). A abondosa documentación aportada pola Avogacía do Estado, extraída do Arquivo Xeral de Palacio (Madrid), do Fondo da Casa
Civil de S.E. o xefe do Estado, do
Arquivo Intermedio Militar Noroeste con sede na cidade da Coruña e, nomeadamente,os documentos referidos ás Jornadas Veraniegas de Sus
Excelencias
, que amosan as actividades e a burocracia
vinculada a estancia do xefe do Estado e do aparello burocr
ático da Casa Civil no Pazo de Meirás, permite inferir, como afirma a Srª
Xu
íza na Sentenza, que o Pazo de Meirás considerábase, a todos os efectos, como
unha residencia oficial do xefe do Estado, na que a celebraci
ón anual de Consellos de Ministros (entre 1946 e 1975) non
deixa de ser un dato mais que abonda na proba de tal uso. 

De xeito adicional, e
en consonancia so car
ácter de residencia oficial e sede
institucional, os labores de vixilancia do Pazo foron levados a cabo por diversos corpos
armados do Estado, determin
ándose o número de efectivos precisos, en cada intre, por parte da Casa
Militar, ao tempo que se creou a figura dos chamados 
guardas hortelanos,
que eran
gardas civ
ís con funcións de guardeses do Pazo. Especialmente relevante
resulta que a Sentenza considera acreditado que a presenza do Estado en Meir
ás non remata coa morte de franco, se non que os guardas hortelanos” permanecen no Pazo ata marzo de 1990. 

¿Que
acontece cos t
ítulos de propiedade esgrimidos polos coherdeiros
de F. Franco e C. Polo que permitiron que figurasen coma titulares do Pazo no
Rexistro da Propiedade de Betanzos e no Catastro? En concreto, con data 5 de
agosto do 1938 autorizouse notar
íamete, no despacho do Gobernador
Civil de A Coru
ña, a escritura pública de venda do Pazo de Meirás con todo o existente no seu interior, agás tres tapices e a biblioteca da escritora Emilia Pardo
Baz
án, a respecto dos que se afirma que é vontade da vendedora facer doazón ao Generalísimo, en memoria do seu fillo asasinado
en Madrid no ver
án de 1936por parte de M. EstebanCollantes y Sandoval (viúva de J. Quiroga y Pardo Bazán),
actuando tam
én a reservista lineal Mª N.
Quiroga y Pardo Baz
án, a prol da chamada JuntaProPazo de El Caudillo (representada por P. Barrié dela Maza, R. del Río Díaz e A. Molina) institución de natureza
xur
ídica privada e sen personalidade xurídica,por un prezo de 406.346,20 pesetas. A
propia existencia e a posibilidade de probar esta compravenda por parte da
herdeira da escritora Emilia Pardo Baz
án (falecida no ano 1921), posúe un carácter relevante: amosa nidiamente
a simulaci
ón determinante de nulidadecoa que actuaron os cónxuxes F. Franco e C. Polo cando outorgaron, con data de
24 de maio de 1941, nova escritura p
ública de compravenda (nesta ocasión autorizada en Madrid, recoñecendo no
xu
ízo que o prezo que se di recibido con
antelaci
ón pola vendedora non foi pagado), tamén nesta ocasión a M. Esteban Collantes e
Sandoval
e tamén, de novo, concorrendo ao acto
de outorgamento os eventuais titulares de dereitos reservatarios, Mª N. Quiroga y Pardo Baz
án. A finalidade desta segunda
escritura p
ública de compravenda radicaba en construír un título (xurídico) que permitise a súa inmatriculación no Rexistro da Propiedade a través do coñecido coma sistema do dobre título público, pretendendo así poder valerse da especial protección que lles dispensa o Rexistro da Propiedade os titulares
rexistrais que adquiren a trav
és dun título oneroso. Así o entende tamén a sentencia da que se da conta. O feito de que xirasen
anualmente os recibos do imposto de bens inmobles a nome de F. Franco resulta ser
unha mera consecuencia da titularidade catastral formal, sen que haxa proba
algunha do seu efectivo pago por parte deste ou da s
úa dona.

Poucos meses antes de outorgarse a escritura de compravenda
de agosto de 1938, o d
ía 28 de marzo deste mesmo ano, atópase documentada a doazón das Torres de Meirás pola
Deputaci
ón Provincial da Coruña, logo da realización de varias obras de
acondicionamento do Pazo, financiadas con di
ñeiro de distinta procedencia
obtido pola autodenominada 
Junta Provincial ProPazo del Caudillo. A doazón foi aceptada expresamente por Franco, de maneira
persoal, na cidade da Coru
ña, o día 5 de decembro de 1938. Esta doazón, que está documentada nun pergameo,
asinado polo propio F. Franco, en condici
ón de donatario e polo gobernador
civil da Coru
ña, Julio Muñoz de
Aguilar, ben como polos membros da
Junta Provincial ProPazo do Caudillo, en condición de doadores, faise constar que la ciudad y la provincia de La Coruña hicieron la ofrendadonación de las Torres de Meirás al fundador del Nuevo Imperio, Jefe del Estado, Generalísimo de los Ejércitos y Caudillo de España, precisándose os motivos desta doazón da forma
que segue:
Galicia que le vio nacer, que oyó su voz el 18 de julio,que le ofreció la sangre de sus hijos[…] asocia para siempre el nombre
de Franco a su solar
.
Considera a Sentenza que quen acepta, en
condici
ón de donatario, faino nun acto oficial e en
condici
ón de xefe do Estado e considera acreditado
que a doaz
ón ten coma destinatario a Xefatura do Estado e
non a persoa f
ísica na que se encarna, afirmando que todas
as referencia escritas son
«reveladoras da clara finalidade
de doar o inmoble
ó xefe do Estado
».

Sen prexuízo da súa invalidez (apreciada pola Sentenza con fundamento no
incumprimento da s
úa formalización en
escritura p
ública consonte esixe o artigo 633 do CC) e
da s
úa ineficacia translativa do dominio dende a
perspectiva xur
ídica, da doazón aceptada
polo xefe do Estado o d
ía 5 de decembro de 1938, esta levou a
consolidaci
ón da posesión do
inmoble obxecto da doaz
ón ao xefe do Estado por parte da Xefatura do
Estado. Esta circunstancia resulta acreditada por diversos documentos oficiais da
época (v.gr., entre outros, o feito de que desde abril de 1938 comecen a efectuarse
obras de acondicionamento do Pazo e dos seus accesos p
úblicos, como resulta da solicitude de modificación do trazado e acondicionamento da estrada de Sada a Santa
Cruz, por Arillo, nas inmediaci
óns do Pazo de Meirás, coa finalidade de fornecer a
este dun
acceso adecuado, evitando la aglomeración de coches y otros inconvenientes comprobados con motivo
de la reciente estancia de S.E.
,
dirixida o día 24 de febreiro de 1939 polo gobernador civil da
provincia da Coru
ña ao enxeñeiro xefe de Obras Públicas da Coruña; a acta da sesión ordinaria da Corporación do
Concello de Sada do 28 de abril de 1938; a acta da reuni
ón da Comisión Xestora da Deputación Provincial da Coruña do 5 de decembro de 1938; e
mais o feito de que as obras de restauraci
ón e decoración do interior do Pazo de Meirás fosen contratadas polo gobernador civil da Coruña. 

Acollendo tamén os correlativos pedimentos da
demanda, declarase a nulidade da doaz
ón do ano 1938 por infracción da
exixencia de forma p
ública que resulta do artigo 633 do CC , da compravenda de maio de 1941 que tivo
por obxecto exclusivamente a finca rexistral na que se elevan as Torres do Pazo
por simulacióne a nulidade parcial escritura
de partici
ón da herdanza de 1976 a prol de C. Polo, a
respecto do ben obxecto da demanda, ben como da doaz
ón a prol de C. Franco autorizada no ano 1982, en tanto que
estas d
úas últimas teñen por obxecto un ben de dominio público e, polo tanto, intransmisible (inalienable). 

Unha vez
que o Pazo de Meir
ás ten adquirida por usucapióna condición de ben inmoble que integra o demanio público, non pode ser obxecto de adquisición privada, tampouco en virtude do instituto da usucapión, en tanto que se trata dun ben inalienablee
imprescritible, salvo que fose obxecto dunha desafectaci
ón expresa do dominio público (consonte dispón a Lei do Patrimonio do Estado vixente ata o ano 2003),
declarando a sentenza que non cabe unha desafectaci
ón tácita a diferencia do que ten invocado a
defensa dos codemandados. Deste xeito, a posesi
ón polos
herdeiros e habentes causa, a t
ítulo de herdanza, de F. Franco, aínda que a data de inicio desta se remontase o día 21 de novembro de 1975 e mantida ata a data actual, operándose dúas transmisións hereditarias da tenza material do Pazo, non lles permitiría fundar unha adquisición en
virtude da usucapi
ón. 

O aspecto mais discutible da sentenza, en
termos estritamente xur
ídicos, radica no seu pronunciamento sobre a
chamada liquidaci
ón do estado posesorio, canto que as normas
do C
ódigo Civil que regulan a terminación dunha situación posesoria de feito (sen título que lexitime xuridicamente), como é a mantida pola viúva e os descendentes de Franco
dende novembro de 1975 ata o momento presente, establecen que
é preciso liquidar os gastos incorridos polos posuidores,e
no seu caso tam
én os danos e as deterioracións que puidese ter experimentado o ben obxecto de posesión. O carácter discutible deste
pronunciamento ten que vencellarse tam
én o feito de que na demanda, a
Avogac
ía do Estado limítase a afirmar, con cautela, que non se negará a liquidación da posesión de conformidade coas previsións do CC, e previa acreditación da realidade e do importe dos gastos que legalmente
proceda aboar, sen cualificar a posesi
ón dos codemandados, circunstancia
sobre a que necesariamente se ter
á que pronunciar no momento en que
se proceda a liquidar o estado posesorio, en tanto que os posuidores de mala fe
non te
ñen dereito ao reintegro dos gastos útiles, e carecen de dereito de retención a respecto do cobro dos gastos necesarios de mantenza e
conservaci
ón. Precisamente a inclusión dunha previsión sobre a liquidación do estado posesorio no informe elaborado pola Comisión de Expertos do Parlamento de Galicia motivou que a representación do Concello de Sada na mesma fixera un voto particular
en relaci
ón exclusivamente coa correlativa conclusión do informe. 

Nos primeiros días de outubro de 2020 a representación letrada dos coherdeiros de F. Franco formalizaron recurso
de apelaci
ón fronte a Sentenza de primeira instancia,
argumentando, en esencia, sobre a validez e eficacia da compravenda do ano 1941
e sobre reco
ñecemento por parte do Estado da condición de propietarios os herdeiros de F. Franco tras a morte deste,
derivado do feito de non exercitar acci
ón algunha hasta corenta anos
despois daquela data. O co
ñecemento do mesmo corresponde a Audiencia Provincial
de A Coru
ña. Sexa cal sexa o pronunciamento desta
doado
é prever que a resolución definitiva terá que agardar o pronunciamento da
Sala do Civil do Tribunal Supremo, resolvendo o recurso de casaci
ón que interpoña a parte que non obteña un pronunciamento favorable en sede de apelación. A solidez da argumentación xurídica da Sentenza de 2 de setembro de 2020 determina que
sexa dif
ícil de combater na alzada, tendo en conta
que non haber
á nova fase probatoria e mais en casación, na que o debate se terá que
restrinxir a posibles infracci
óns de normas ou de
xurisprudencia.

Partillar

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará